By Παναγιώτης Ανδρουλιδάκης 
Ο καρκίνος του μαστού είναι μια εμπειρία για την οποία μιλάμε συχνά με έτοιμες φράσεις. “Να είσαι δυνατή”, “να σκέφτεσαι θετικά”, “τουλάχιστον το βρήκες νωρίς”. Λόγια που μπορεί να πεις σε μια φίλη, στη συνάδελφό σου ή σε μια γυναίκα της οικογένειάς σου, προσπαθώντας να της δώσεις κουράγιο. Μόνο που, κάποιες φορές, αυτό που φτάνει τελικά σε εκείνη είναι η προσδοκία να φοβάται λιγότερο, να αντέχει περισσότερο και να σε διαβεβαιώνει ότι όλα θα πάνε καλά.
Μια γυναίκα που νοσεί ή έχει νοσήσει δεν χρειάζεται να κάνει την εμπειρία της πιο εύκολη για όσους την ακούν. Δεν οφείλει να είναι διαρκώς αισιόδοξη, να μετατρέπει όσα περνά σε έμπνευση ή να προσπερνά τις αλλαγές στο σώμα της για να δείξει ότι εκτιμά τη ζωή.
Κάθε γυναίκα, βέβαια, επιλέγει τις δικές της λέξεις. Μπορεί να αποκαλεί τον εαυτό της “μαχήτρια”, να βρίσκει ανακούφιση στο χιούμορ ή να θέλει να συζητά ανοιχτά για τις θεραπείες της. Το ζητούμενο είναι να ακολουθείς τη δική της γλώσσα και τα όριά της. Να ακούς πριν απαντήσεις. Και να ξανασκεφτείς ορισμένες ατάκες που έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε υποστηρικτικές.
#1 “Να σκέφτεσαι θετικά και όλα θα πάνε καλά”
Η προτροπή ακούγεται ενθαρρυντική, αλλά μπορεί να αφήνει ελάχιστο χώρο για μια ειλικρινή απάντηση. Τι γίνεται τη μέρα που φοβάται; Όταν είναι θυμωμένη, εξαντλημένη ή δεν βρίσκει τίποτα θετικό σε αυτό που συμβαίνει; Η διαρκής παρότρυνση για αισιοδοξία μπορεί να την κάνει να αισθάνεται ότι χρειάζεται να κρύβει όσα δυσκολεύουν τους γύρω της. Και το “όλα θα πάνε καλά” υπόσχεται μια βεβαιότητα που δεν μπορείς να προσφέρεις. Μπορείς, όμως, να πεις: “Δεν χρειάζεται να μου πεις ότι είσαι καλά. Θέλεις να μου πεις πώς είσαι σήμερα;”.
#2 “Είσαι μαχήτρια, εσύ θα τον νικήσεις”
Αν η ίδια βρίσκει δύναμη στη λέξη “μαχήτρια”, έχει κάθε δικαίωμα να τη χρησιμοποιεί. Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή όταν την αποδίδουμε αυτόματα σε κάθε γυναίκα που νοσεί, μαζί με την απαίτηση να αποδεικνύει καθημερινά πόσο γενναία είναι. Η εξέλιξη της νόσου δεν αποτελεί αξιολόγηση του χαρακτήρα ή της προσπάθειάς της. Καμία γυναίκα δεν προσπαθεί λιγότερο επειδή η ασθένειά της επιμένει ή εξελίσσεται. Και καμία δεν χρειάζεται να δείχνει ακούραστη για να αξίζει τον θαυμασμό και τη φροντίδα σου. Ένα “Μπορείς να μου πεις και ότι σήμερα δεν αντέχεις” της αφήνει περισσότερο χώρο.
#3 “Τουλάχιστον το βρήκες νωρίς”
Η λέξη “τουλάχιστον” συχνά εμφανίζεται τη στιγμή που προσπαθούμε να βρούμε κάτι καθησυχαστικό. Μπορεί, όμως, να ακουστεί σαν διόρθωση του συναισθήματος που μόλις εξέφρασε: σαν να μην έχει αρκετό λόγο να φοβάται ή να στενοχωριέται. Μπορεί η ίδια να νιώθει ανακούφιση για τη χρονική στιγμή της διάγνωσης και ταυτόχρονα αγωνία για όσα ακολουθούν. Δεν χρειάζεται να διαλέξει ένα από τα δύο. Πριν της υποδείξεις τη θετική πλευρά, δοκίμασε να ρωτήσεις: “Τι σε απασχολεί περισσότερο αυτή τη στιγμή;”. Και άκουσε την απάντηση χωρίς να βιαστείς να τη μικρύνεις.
#4 “Να είσαι δυνατή για τα παιδιά σου”
Μέσα σε λίγες λέξεις, η αντοχή γίνεται ακόμη μία υποχρέωση της μητρότητας. Η γυναίκα που νοσεί καλείται να προστατεύσει τους άλλους από τον φόβο της, να διατηρήσει τις ισορροπίες και να μη λυγίσει μπροστά σε κανέναν. Όμως, το ότι είναι μητέρα δεν καταργεί τη δική της ανάγκη να στηριχθεί. Αντί να της ζητήσεις να αντέξει περισσότερο, μπορείς να αναλάβεις κάτι που θα κάνει την ημέρα της ευκολότερη. “Μπορώ να πάρω τα παιδιά από το σχολείο την Πέμπτη;” είναι μια συγκεκριμένη πρόταση, την οποία μπορεί να δεχτεί ή να αρνηθεί, χωρίς να πρέπει πρώτα να οργανώσει η ίδια τη βοήθειά σου.
#5 “Τα μαλλιά ξαναβγαίνουν”
Η φράση επιχειρεί να παρηγορήσει κοιτάζοντας το μέλλον, αλλά μπορεί να προσπερνά αυτό που συμβαίνει στο παρόν. Για μια γυναίκα που χάνει τα μαλλιά της, η αλλαγή μπορεί να αφορά την εικόνα της, την αίσθηση οικειότητας με τον εαυτό της ή την επιθυμία να επιλέγει ποιος γνωρίζει ότι νοσεί. Δεν χρειάζεται να της εξηγήσεις γιατί δεν πρέπει να στενοχωριέται. Μπορείς να αναγνωρίσεις ότι τη δυσκολεύει, αν σου το πει, και να την αφήσεις να αποφασίσει αν θέλει να συζητήσει περισσότερο. Ακόμη και μια αλλαγή που μπορεί να είναι προσωρινή δικαιούται χώρο στη συζήτηση.
#6 “Σημασία έχει να είσαι καλά, όχι το στήθος σου”
Η φράση δημιουργεί ένα άδικο δίλημμα: σαν η επιθυμία να είναι καλά να προϋποθέτει ότι δεν θα πονέσει για μια αλλαγή στο σώμα της. Μια γυναίκα μπορεί να επιθυμεί τη θεραπεία της και συγχρόνως να δυσκολεύεται με όσα βιώνει μετά από μια επέμβαση. Το σώμα της συνδέεται με προσωπικές εμπειρίες, αισθήσεις και σχέσεις που δεν μπορείς να αξιολογήσεις απ’ έξω. Δεν χρειάζεται να υποβαθμίσει όσα αισθάνεται για να αποδείξει ότι αναγνωρίζει την αξία της ζωής της. Αν θέλει να μιλήσει, άκουσέ την χωρίς να βάζεις τα συναισθήματά της σε σειρά προτεραιότητας.
#7 “Και μια γνωστή μου είχε ακριβώς το ίδιο…”
Πριν αφηγηθείς την ιστορία, αναρωτήσου αν σου τη ζήτησε. Μια ευχάριστη έκβαση δεν προβλέπει τη δική της, ενώ μια δυσάρεστη μπορεί να προσθέσει φόβο σε μια στιγμή που ήδη είναι δύσκολη. Η σύγκριση μπορεί επίσης να μεταφέρει όλη τη συζήτηση μακριά από εκείνη. Αν γνωρίζεις μια γυναίκα που θα ήταν πρόθυμη να μοιραστεί την εμπειρία της, ρώτησε πρώτα αν θα την ενδιέφερε μια τέτοια επαφή. Η δυνατότητα επιλογής έχει σημασία — μαζί με το δικαίωμα να πει “όχι” χωρίς εξηγήσεις.
#8 “Τελείωσες τις θεραπείες, τώρα ξέχασέ το”
Το τέλος μιας θεραπείας δεν δίνει στους γύρω της το δικαίωμα να ορίσουν πότε πρέπει να αισθανθεί όπως πριν. Μπορεί να θέλει να γιορτάσει, να μιλήσει, να μείνει για λίγο μόνη ή να επιστρέψει σε αγαπημένες συνήθειες χωρίς καμία συζήτηση για την ασθένεια. Η υποστήριξη συχνά αραιώνει με τον χρόνο. Γι’ αυτό έχει αξία να συνεχίσεις να ενδιαφέρεσαι και όταν περάσει η περίοδος των συχνών τηλεφωνημάτων. Ένα “Πώς είσαι αυτή την εποχή;” αφήνει τη συζήτηση ανοιχτή, χωρίς να απαιτεί μια συγκεκριμένη απάντηση.
#9 “Τώρα θα κατάλαβες τι έχει πραγματικά αξία”
Της αποδίδεις μια ιστορία προσωπικής μεταμόρφωσης που μπορεί να μην αναγνωρίζει. Δεν οφείλει να γίνει σοφότερη, πιο ευγνώμων ή καλύτερος άνθρωπος επειδή νόσησε. Μπορεί να θέλει απλώς να συνεχίσει τη ζωή της, χωρίς να εξηγήσει τι “κέρδισε” από αυτή την εμπειρία.
#10 “Δεν σε φοβάμαι εσένα”
Συνήθως το λες για να εκφράσεις την εμπιστοσύνη σου στη δύναμή της. Επειδή τη γνωρίζεις ως τον άνθρωπο που βρίσκει λύσεις, στηρίζει τους άλλους και τα καταφέρνει στα δύσκολα. Μόνο που αυτή τη φορά μπορεί να φοβάται πολύ. Και το “δεν σε φοβάμαι εσένα” να την αφήνει να αναρωτιέται αν υπάρχει χώρος να σου το πει.
Το ότι μέχρι σήμερα την έβλεπες δυνατή δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να διατηρήσει αυτή την εικόνα και απέναντι στην ασθένεια. Ούτε η αντοχή που έχει δείξει σε άλλες δυσκολίες αποτελεί εγγύηση για την εξέλιξη της υγείας της. Μπορεί να χρειάζεται βοήθεια και να δυσκολεύεται να τη ζητήσει, ακριβώς επειδή όλοι θεωρούν δεδομένο ότι “εκείνη θα τα καταφέρει”. Αντί να προεξοφλήσεις πόσο καλά θα το διαχειριστεί, μπορείς να της πεις: “Θέλω να είμαι δίπλα σου. Μπορείς να μου μιλήσεις και για όσα σε φοβίζουν”. Έτσι, δεν χρειάζεται να αποδείξει τη δύναμή της για να νιώσει ότι μπορεί να στηριχθεί πάνω σου.
Δεν χρειάζεται να φοβάσαι κάθε λέξη τόσο ώστε τελικά να απομακρυνθείς. Αν πεις κάτι που την ενοχλήσει, μπορείς να το ακούσεις και να το διορθώσεις, χωρίς να της ζητήσεις να σε καθησυχάσει για τις προθέσεις σου.
Η φροντίδα φαίνεται και στο αν θυμάσαι να τηλεφωνήσεις, αν τηρείς τη βοήθεια που υποσχέθηκες, αν σέβεσαι μια μέρα που δεν θέλει παρέα. Και στο αν μπορεί να είναι μαζί σου όπως αισθάνεται: χωρίς να πρέπει να φαίνεται δυνατή, να βρίσκει ένα δίδαγμα ή να σου παρουσιάζει μια πιο εύκολη εκδοχή όσων περνά.